Ίσως έχετε αναρωτηθεί μήπως είναι μάταιο να προσπαθεί κανείς να ρυθμίσει το βάρος του, εφόσον το σώμα «θυμάται», άρα πάντα επιστρέφει στην αρχική του κατάσταση.
Για να κατανοήσουμε τι συμβαίνει πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε πως λειτουργεί το σώμα.
Τι συμβαίνει με τον λιπώδη ιστό;
Ο λιπώδης ιστός αποτελεί (μεταξύ άλλων) την σημαντικότερη αποθήκη ενέργειας του οργανισμού, η οποία είναι απαραίτητη στην ρύθμιση της ενεργειακής ομοιόστασης . Η ενέργεια αποθηκεύεται με την μορφή τριγλυκεριδίων μέσα στα λιποκύτταρα, δηλαδή λιπαρών οξέων ενωμένων με εστέρες γλυκερόλης. Η αποθήκευση επιταχύνεται όταν η προσλαμβανόμενη ενέργεια είναι υψηλότερη από την δαπανώμενη, ενώ αντίθετα όταν υπάρχει αυξημένη ανάγκη για ενέργεια τότε τα λιπαρά οξέα απελευθερώνονται για να χρησιμοποιηθούν ως «καύσιμο» από το σώμα μέσω της διαδικασίας της λιπόλυσης (λίπος+λύσις).
Ανάπτυξη λιπώδους ιστού
Όπως συμβαίνει με όλα τα όργανα και συστήματα του οργανισμού, έτσι και ο λιπώδης ιστός αυξάνεται κατά την ανάπτυξη του ανθρώπου, από τη βρεφική ηλικία έως και την εφηβεία. Κατά την φάση αυτή τα λιποκύτταρα αυξάνονται τόσο σε αριθμό όσο και σε μέγεθος (κυρίως στην βρεφική ηλικία).
Αφού ολοκληρωθεί η ανάπτυξη και εφόσον το βάρος παραμένει σταθερό τα λιποκύτταρα παραμένουν σταθερά σε αριθμό και σε όγκο (ή έχουν πολύ μικρές διακυμάνσεις).
Όμως κατά την φάση ανάπτυξης παρατηρούνται διαφορές στο πώς αναπτύσσεται ο λιπώδης ιστός μεταξύ παχύσαρκων παιδιών/εφήβων σε σύγκριση με παιδιά/εφήβους φυσιολογικού βάρους.
Συγκεκριμένα, μελέτη που πραγματοποιήθηκε σε 288 άτομα ηλικίας 4-19 ετών (110 παχύσαρκα και 178 μη παχύσαρκα) διερεύνησε την ανάπτυξη των αποθηκών λίπους στις παραπάνω ηλικίες. Στα παχύσαρκα παιδιά διαπιστώθηκε ταχύτερη και πρώιμη αύξηση τόσο στον αριθμό όσο και το μέγεθος των λιποκυττάρων σε σύγκριση με τα μη παχύσαρκα παιδιά.
Μέχρι την ηλικία των 11 ετών, ο αριθμός λιποκυττάρων των παχύσαρκων παιδιών υπερέβη εκείνον σε μη παχύσαρκους ενήλικες.
Σταθερό βάρος κατά την ενήλικη ζωή
Όπως προαναφέρθηκε, σε συνθήκες όπου το σωματικό βάρος παραμένει σταθερό τότε ο αριθμός και το μέγεθος των λιποκυττάρων επίσης δεν μεταβάλλεται.
Παρότι τα λιποκύτταρα δεν μεταβάλλονται σε αριθμό κάθε χρόνο ανανεώνονται σε ένα ποσοστό περίπου 10%, ενώ για τα παχύσαρκα άτομα η ποσότητα νέων λιποκυττάρων που παράγεται είναι σχεδόν διπλάσια σε σχέση με τα μη παχύσαρκα. Κύριο όργανο της λειτουργίας αυτής αποτελεί ο μυελός των οστών.
Αύξηση βάρους
Σε παρατεταμένες συνθήκες θετικού ενεργειακού ισοζυγίου, ο λιπώδης ιστός μπορεί να επεκταθεί μέσω συνδυασμού αύξησης του αριθμού των λιποκυττάρων (υπερπλασία) και αύξησης του όγκου τους (υπετροφία).
«Υγιής» επέκταση του λιπώδους ιστού μέσω υπερπλασίας
Τα ώριμα λιποκύτταρα αρχίζουν να διευρύνονται σε όγκο, μέχρι να φτάσουν το μέγιστο δυνατό μέγεθος. Έπειτα τα μεγάλα λιποκύτταρα εκκρίνουν μια σειρά από παράγοντες (ορμόνες και κυτοκίνες), οι οποίες εκκινούν τον πολλαπλασιασμό των πρόδρομων λιποκύτταρων και τη διαφοροποίησή τους σε νέα ώριμα λιποκύτταρα. Τα νέα κύτταρα που δημιουργούνται μπορούν να αποθηκεύσουν την περίσσεια ενέργεια χωρίς να έχουμε μεταφορά σε άλλους ιστούς πέραν του υποδόριου λίπους.
Η διαδικασία της υπερπλασίας, λειτουργεί ως ρυθμιστικός μηχανισμός σε απάντηση της χρόνιας ενεργειακής ανισορροπίας. Η επέκταση του λιπώδους ιστού με αυτόν τον τρόπο δεν οδηγεί σε κατάσταση σημαντικής φλεγμονής.
Μη υγιής επέκταση λιπώδους ιστού μέσω υπερτροφίας
Σε αυτή την περίπτωση τα ήδη μεγάλα και ώριμα λιποκύτταρα υπερδιογκώνονται ως ανταπόκριση στην περίσσεια ενέργεια. Τα υπερτροφικά λιποκύτταρα έχουν μειωμένη λειτουργικότητα και αποκτούν αντίσταση στην ινσουλίνη.
Η προσπάθεια εναπόθεσης υπερβολικής ποσότητας λιπιδίων στα ήδη υπερτροφικά λιποκύτταρα προκαλεί αυξημένη λιπόλυση και «διαρροή» ελεύθερων λιπαρών οξέων, χοληστερόλης από αυτά, με αποτέλεσμα την εναπόθεσή τους σε έκτοπους ιστούς που όμως δεν είναι φτιαγμένοι να αποθηκεύουν λίπος.
Η κατάσταση αυτή ενεργοποιεί μηχανισμούς φλεγμονής, ενεργοποιώντας τα μακροφάγα και άλλους φλεγμονώδεις παράγοντες.
Αυτός ο τύπος αύξησης φαίνεται να αποτελεί το πιο επιβλαβές σενάριο αφού σχετίζεται με τις μεταβολικές επιπλοκές της παχυσαρκίας (μειωμένη ινσουλινοευαισθησία, κακό λιπιδαιμικό προφίλ,αυξημένος κίνδυνος εμφάνισης διαβήτη τύπου 2, μη αλκοολική λιπώδης νόσο ήπατος) κ.α.
Η μεγάλη διόγωση αυτή των λιποκυττάρων, πέραν της φυσιολογικής μεγέθυνσης, προκαλεί με λίγα λόγια τη λεγόμενη λιποτοξικότητα.
Έχει φανεί ότι τα λιποκύτταρα σε κοιλιακά-σπλαχνικά σημεία του σώματος σχετίζονται με την υπερτροφία των λιποκυττάρων, ενώ στον περιφερικό λιπώδη ιστό με την υπερπλασία. Η υπερβολική επέκταση των σπλαχνικών αποθηκών λιποκυττάρων είναι επιβλαβής για τα όργανα με τα οποία συνδέονται. Αντιθέτως, ο υποδόριος λιπώδης ιστός έχει περισσότερο χώρο για επέκταση.
Τι επικρατεί: υπερπλασία ή υπερτροφία;
Οι μηχανισμοί που καθορίζουν τον φαινότυπο εναπόθεσης λίπους και την κατεύθυνση της περίσσειας ενέργειας, δεν είναι ακόμη πλήρως κατανοητοί. Πρόκειται για ένα σύνθετο «δίκτυο» γενετικών και επιγενετικών παραγόντων τα οποία επιδρούν στον φαινότυπο, ενώ τα πρότυπα μπορεί να μεταβληθούν ανάλογα και με το στάδιο της ζωής του ατόμου εξαιτίας ορμονικών αλλαγών (πχ. εμμηνόπαυση στις γυναίκες).
Μείωση βάρους
Ακόμα και μετά από σημαντική απώλεια βάρους τα λιποκύτταρα φαίνεται να συρρικνώνονται, όμως ο αριθμός τους παραμένει σταθερός.
Επαναπρόσληψη βάρους
Κατά την επαναπρόσληψη βάρους που προκύπτει λόγω θετικού νεργειακού ισοζυγίου παρατηρείται επέκταση της λιπώδους μάζας με δημιουργία νέων μικρών λιποκυττάρων. Αν αυτό συνδυαστεί με το γεγονός ότι κατά την μείωση βάρους ο αριθμός των λιποκυττάρων δεν αλλάζει, αλλά παρατηρείται συρρίκνωση του μεγέθους τους τότε
σε κάθε κυκλο επαναπρόσληψης βάρους το άτομο καταλήγει με περισσότερα λιποκύτταρα
Γιατί λέμε ότι έχουν μνήμη;
Μια μεγάλη πρόκληση στην αντιμετώπιση της παχυσαρκίας αποτελεί το φαινόμενο «γιο-γιο», δηλαδή μια επαναπρόσληψη βάρους, μετά την απώλεια κιλών.
Πρόσφατη μελέτη έδειξε ότι ακόμη και μετά από αξιοσημείωτη απώλεια βάρους ο λιπώδης ιστός, όπως και άλλοι ορισμένοι άλλοι ιστοί του σώματος, διατηρούν κάποιου είδους μεταβολική μνήμη σε ανθρώπους κα ποντίκια.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι μεταγραφικές και επιγενετικές αλλοιώσεις διατηρήθηκαν ακόμα και μετά από σημαντική απώλεια βάρους. Οι μόνιμες επιγενετικές τροποποιήσεις που προκαλεί η παχυσαρκία θα μπορούσαν να υποδεικνύουν μια προδιάθεση για πιο εύκολη επαναπρόσληψη βάρους, λόγω αυτής της διατήρησης μνήμης.
Τι θα μπορούσε να συμπεράνει κανείς από τα παραπάνω;
Σημαντική η παιδική ηλικία
Είδαμε παραπάνω ότι σε περίπτωση παχυσαρκίας κατά την παιδική ηλικία, ο αριθμός των λιποκυττάρων είναι αυξημένος σε σχέση με παιδιά φυσιολογικού βάρους. Άρα τα παιδιά αυτά θα μπουν στην ενήλικη ζωή έχοντας μεγαλύτερες λιποαποθήκες ήδη. Επομένως, είναι σημαντικό να δοθεί έμφαση στην ισορροπημένη διατροφή και την σωματική δραστηριότητα από την παιδική ηλικία για να προληφθεί αυτό το φαινόμενο.
Επένδυση στην αποφυγή αυξομειώσεων παρά στην ταχύτητα μείωσης βάρους
Ο φαινότυπος εναπόθεσης λίπους είναι κάτι που δεν μπορεί να ελέγξει κάποιος. Όμως σίγουρα η διατήρηση του βάρους σε υγιή επίπεδα και κατά την ενήλικη ζωή όπως και η αποφυγή μεγάλων αυξομειώσεων είναι κάτι που περνάει απ’ το χέρι μας. Σε κάθε κύκλο αυξομείωσης ο αριθμός των λιποκυττάρων (άρα η χωρητικότητα σε λίπος) αυξάνεται. Επομένως, είναι σημαντικό να υπάρχει μια χαμηλότερη συνολική χωρητικότητα.
Υπάρχει όντως «υγιής» επέκταση του λιπώδους ιστούς;
Τα 2 σενάρια αύξησης του λιπώδους ιστού εξηγούν και γιατί κάποιοι παχύσαρκοι είναι «μεταβολικά υγιείς» αλλά και γιατί άτομα ήπια υπέρβαρα έχουν επιβαρυμένο μεταβολικό προφίλ. Αυτό σημαίνει ότι η παχυσαρκία δεν μεταφράζεται πάντα σε φλεγμονή και αυξημένο κίνδυνο συννοσηρότητας.
Ένας παχύσαρκος που εμφανίζει επέκταση στον υποδόριο λιπώδη ιστό μέσω υπερπλασίας μπορεί να παρουσιάζει φυσιολογική λειτουργία και δείκτες. Εξυπακούεται ότι αυτό δεν αναιρεί ότι η παχυσαρκία παραμένει μια κατάσταση που επιβαρύνει την ανθρώπινη υγεία. Διαχρονικές μελέτες δείχνου ότι η μεταβολικά υγιής παχυσαρκία πιθανότατα είναι μια παροδική κατάσταση, χωρίς να σημαίνει πραγματικά ότι το άτομο είναι υγιές.
Άρα καλή παχυσαρκία δεν υπάρχει. Η περίπτωση όμως της υπερπλασίας φαίνεται να αποτελεί το λιγότερο επιβλαβές σενάριο.
Γεωργία-Ιωάννα Πετροπούλου
Διαιτολόγος-Διατροφολόγος
Βασίλης Μπελέκος, MSc
Κλινικός Διαιτολόγος-Διατροφολόγος
Βιβλιογραφία
- Knittle JL et al. The growth of adipose tissue in children and adolescents. Cross-sectional and longitudinal studies of adipose cell number and size. The Journal of Clinical Investigation, 1979;63(2):239-246
- Arner P. Fat Tissue Growth and Development in Humans. Recent Research in Nutrition and Growth: 89th Nestlé Nutrition Institute Workshop, 2018; 37-45
- 3. Longo M. et al. Adipose Tissue Dysfunction as Determinant of Obesity-Associated Metabolic Complications. International Journal of Molecular Science, 2019; 20(9): 2358
- 4. Hinte LC et al. Adipose tissue retains an epigenetic memory of obesity after weight loss. Nature, 2024; 636: 457–465
- 5. Hinte et al. Fat cells have a ‘memory’ of obesity — hinting at why it’s hard to keep weight off. Nature, 2024; 635: 738
- White Ursula. Adipose tissue expansion in obesity, health, and disease. Frontiers in Cell and Developmental Biology, 2023; 11
- Haczeyni F et al. Causes and mechanisms of adipocyte enlargement and adipose expansion. Obesity Reviews, 2018; 18 (3): 406-420